Soạn bài Thực hành về sử dụng một số kiểu câu trong văn bản - Soạn văn lớp 11

Hướng dẫn giải

I. DÙNG KIỂU CÂU BỊ ĐỘNG

1. Cho đoạn trích:

   Hắn chỉ thấy nhục, chứ yêu đương gì. Không, hắn chưa được một người đàn bà nào yêu cả, vì thế mà bát cháo hành của thị Nở làm hắn suy nghĩ nhiều. Hắn có thể tìm bạn được, sao lại chỉ gây kẻ thù?

                                                                                         (Nam Cao — Chí Phèo)

Câu bị động: Hắn chưa được một người đàn bà nào yêu cả.

Mô hình chung của kiểu câu bị động là:

Đối tượng hành động - động từ bị động (bị, được, phải) - chủ thể hành động - hành động.

- Chuyển sang câu chủ động: Chưa một người đàn bà nào yêu hắn cả.

Mô hình chung của câu chủ động là:

Chủ thể hành động — hành động - đối tượng

- Thay vào và nhận xẻt; Câu không sai nhưng không nối tiếp ý vầ hướng triển khai ý của câu đi trước. Câu di trước trong doạn dang nói về “hắn”, chọn “hắn” làm đề tài. Vì thế, câu tiếp theo nên tiếp tục chọn “hắn” làm đề. Muốn thế cần viết câu theo kiểu câu bị động. Còn ở vị trí đó, nếu viết câu theo kiểu chủ dộng thi không tiếp tục đề tài về “hắn” được mà đột ngột chuyển sang nỗi về “một người đàn bà nào”.

2. Cho đoạn trích sau:

   Hắn tự hỏi rồi lại tự trả lời: cỏ ai nấu cho mà ăn đâu? Mà còn ai nấu cho mà ăn nữa! Đời hắn chưa bao giờ được săn sóc bởi một bàn tay "đàn bà".

                                                                                        (Nam Cao — Chí Phèo)

a) Câu bị động : Đời hắn chưa bao giờ được săn sóc bởi một bàn tay “đàn bà”.

Tác dụng : tạo sự liên kết ý với câu đi trước, nghĩa là tiếp tục đề tài nói về “hắn”.

b) Câu bị động: Một đường mạch văn nghệ mới đợc khơi ngay trong các hàng vệ quốc quân, trên các cánh đồng, trong các xưởng lựu đạn thô sơ, giữa lòng nhân dân

Đây là dạng câu bị động  tinh lược thành phần chủ thể hành động ( các văn nghệ sĩ , hoặc những người sáng tác hoặc chúng ta...)

3. Viết một đoạn văn về Nam Cao trong đó có sử dụng câu bị động.

Gợi ý:

Có thể chọn viết về con người, phong cách nghệ thuật hay giới thiệu các đề tài chính trong sáng tác của Nam Cao. Sau đó, cần giải thích lí do dùng câu bị động và phân tích tác dụng của câu bị động đó. Khi giải thích và phân tích cần dựa vào sự liên kết ý với các câu đi trước câu bị động đó.

II DÙNG KIỂU CÂU CÓ KHỞI NGỮ

1. Cho đoạn trích:

   Phải cho hắn ăn tí gì mới được. Đang ốm thế thì chỉ ăn cháo hành, ra được mồ hôi thì là nhẹ nhõm người ngay đó mà... Thế là vừa sáng, thị dã chạy đi tìm gạo. Hành thì nhà thị may lại còn. Thị nấu bỏ vào cái rổ mang ra cho Chí Phèo.

(Nam Cao — Chí Phèo)

   Khởi ngữ là thành phần câu nêu lên đề tài của câu, là điểm xuất phát của điều thông báo trong câu. Khởi ngữ có đặc điếm:

- Luôn đứng ở đầu câu.

- Tách biệt với phần còn lại của câu bằng từ thì, hoặc từ là, hoặc quãng ngắt (dấu phẩy).

- Trước khới ngữ có thể có các hư từ như: còn, về, đối với...

Trả lời:

a) Trong đoạn văn trên, câu có chứa khởi ngữ là câu: Hành thì nhà thị may lại còn. Khới ngừ của câu là: hành.

b) So sánh câu có chứa khởi ngữ nêu trên với câu không có khởi ngữ tương đương về nghĩa (Nhà thị may lại còn hành), ta thấy:

- Hai câu tương đương về nghĩa cơ bản: Cùng biểu hiện một sự việc.

- Câu có chứa khởi ngữ có liên kết chặt chẽ hơn về ý với câu đi trước nhờ sự đối lập giữa các từ gạo và hành (hai thứ cần thiết đế nấu cháo). Hơn thế, do câu trước đã hàm ý nói về "cháo hành" và câu kế tiếp đã nói về "gạo" thì việc bắt đầu câu này bằng một khới ngữ (hành) sẽ làm cho mạch văn trôi chảy hơn. Chính vì thế mà cách viết của Nam Cao là cách viết tối ưu.

2. Lựa chọn câu văn thích hợp để điền vào chỗ trống trong đoạn văn:

   Tôi là con gái Hà Nội. Nói một cách khiêm tốn, tôi là một cô gái khá. Hai bím tóc dày, tương đối mềm, một cái cổ cao, kiêu hãnh như đài hoa loa kèn. /.../

(Lê Minh Khuê — Những ngôi sao xa xôi)

A. Các anh lái xe nhận xét về mắt tôi: “Cô có cái nhìn sao mà xa xăm!”

B. Mắt tôi được các anh lái xe bảo là: “Cô có cái nhìn sao mà xa xăm!”.

C. Còn mắt tôi thì các anh lái xe bào: “Cô có cái nhìn sao mà xa xăm!”

D. Mắt tôi theo lời các anh lái xe là có cái nhìn xa xăm.

Trả lời:

- Phương án: C: Còn mắt tôi các anh lái xe bảo: "Cô có cái nhìn sao mà xa xăm"

- Câu có thành phàn khởi ngữ "còn mắt tôi" ở đầu câu, khởi ngữ này sẽ tiếp tục loạt đề tài tôi đang nói trong đoạn văn: tôi, bím tóc, cái cổ, mắt nghĩa là tạo cho đoạn văn sự liên kết, mạch lạc. 

3. Xác định khởi ngữ và phân tích dấu hiệu cũng như tác dụng của khởi ngữ trong các câu sau.

Trả lời:

a) Tôi mong đồng bào ai cũng tập thể dục. Tự tôi, ngày nào tôi cũng tập.

(Hồ Chí Minh — Lời kêu gọi toàn dân tập thể dục)

- Câu có khới ngữ là câu: Tự tôi, ngày nào tôi cũng tập.

- Khới ngữ: Tự tôi.

- Vị trí: Đứng ở đầu câu, trước chủ ngữ.

- Có quãng ngắt (dấu phẩy) sau khởi ngữ.

- Tác dụng của khới ngữ: Nêu một đề tài có quan hệ liên tưởng với điều đã nói trong câu trước (đồng bào - tôi).

b) ... Chỗ đứng chính của văn nghệ là ở tình yêu ghét, niềm vui buồn, ý đẹp xấu trong đời sống thiên nhiên và đời sống xã hội của chúng ta. Cảm giác, tình tự, đời sống cảm xúc, ấy là chiến khu chính của văn nghệ. Tôn-xtôi nói vắn tắt: Nghệ thuật là tiếng nói tình cảm.

- Câu chứa khởi ngữ là câu: Cảm giác, tình tự, đời sống cảm xúc, ấy là chiến khu chính của văn nghệ.

- Khởi ngữ: Cảm giác, tình tự, đời sống cám xúc.

- Vị trí: Đứng ở đầu câu, trước chủ ngữ (ấy).

- Có quãng ngắt (dấu phẩy) sau khởi ngữ.

- Tác dụng của khởi ngữ: Nêu một đề tài có quan hệ với điều đã nói trong câu đi trước (thể hiện thông tin đã biết từ câu đi trước): Tình yêu ghét, niềm vui buồn, ý dẹp xấu (câu trước) —> Cảm giác, tình tự, đời sống cảm xúc (khởi ngữ ở câu sau).

III DÙNG KIỂU CÂU CÓ TRẠNG NGỮ CHỈ TÌNH HUỐNG

1.  Cho đoạn văn:

   Thị nghĩ bụng: hãy dừng yêu để hỏi cô thị đã.

   Thấy thị hỏi, bà già kia bật cười. Bà tưởng cháu bà nói đùa.

(Nam Cao — Chí Phèo)

a. Phần in đậm nằm ở vị trí nào của câu.

b. Nó có cấu tạo như thế nào?

c. Chuyển phần in đậm về vị trí sau chủ ngữ và nhận xét sự giống và khác nhau về cấu tạo, về nội dung của các câu trước khi chuyển.

Trả lời:   

- Phần in đậm nằm ở vị trí đầu câu.

- Phần in đậm có cấu tạo là cụm động từ.

- Có thể chuyển phần in đậm như sau: Bà gia kia thấy thị hỏi, bật cười.

   Nhận xét: Sau khi chuyển, câu có hai vị ngữ. Hai vị ngữ đó cùng có cấu tạo là các cụm động từ, cùng biểu hiện hoạt động của một chủ thể là Bà già kia. Nhưng viết theo kiểu câu có một cụm động từ ở trước chủ ngữ thì câu nối tiếp rõ ràng hơn với câu trước đó.

2. Chọn câu để điền vào vị trí để trống trong đoạn văn:

-  Em thắp đèn lên chị Liên nhé?

/.../

- Hẵng thong thả một lát nữa cũng được. Em ra ngồi đây với chị kẻo ở trong ấy muỗi.

(Thạch Lam — Hai đứa trẻ)

A. Khi nghe tiếng An, Liên đứng dậy trả lời:

B. Liên nghe tiếng An, Liên đứng dậy trả lời:

C. Nghe tiếng An, Liên đứng dậy trả lời:

D. Liên nghe tiếng An, đứng dậy trả lời:

Trả lời:  

- Ở vị trí để trống trong đoạn văn trên, Thạch Lam đã sử dụng câu: Nghe tiếng An, Liên đứng dậy trả lời (câu trong phương án C). Đây là một câu có trạng ngữ chỉ tình huống. Sở dĩ tác giá không chọn các kiểu câu khác là vì:

- Kiểu câu ớ phương án A (Khi nghe tiếng An, Liên đứng dậy trả lời) có trạng ngữ chỉ thời gian: Khi. Nếu viết theo cách này thì sự việc ở câu này và câu trước đó như xa nhau, cảm giác cách một khoảng thời gian.

- Kiểu câu ở phương án B (Liên nghe tiếng An, Liên đứng dậy tửa lời:) là kiểu câu có hai vế, đều có chủ ngữ và vị ngữ. Kiểu câu này lặp lại chủ ngữ (Liên) không cần thiết, gây cho câu ấn tượng nặng nề.

- Kiểu câu ở phương án D (Liên nghe tiếng An, đứng dậy trả lời:) là kiểu câu có 1 chủ ngữ và 2 vị ngữ. Kiểu câu này cũng không tạo được mạch liên kết ý chặt chẽ với câu trước đó, vì thế không thể sử dụng được trong trường hợp này.

   Chỉ có kiểu câu C (Nghe tiếng An, Liên dứng dậy trả lời:) là phù hợp. Câu này vừa đúng về ý, vừa liên kết ý chặt chẽ lại mềm mại và uyển chuyển.

3.  Cho đoạn văn:

   Nhận được phiến trát của Sơn Hưng Tuyên đốc bộ đường, viên quan coi ngục quay lại hỏi thầy thơ lại giúp việc trong dề lao:

- Này, thầy bát, cứ công văn này, thì chúng ta sắp nhận được sáu tên tù án chém.

(Nguyễn Tuân — Chữ người từ tù)

a. Xác định trạng ngữ chỉ tình huống.

b. Nêu tác dụng của việc đặt câu có trạng ngữ chỉ tình huống về mặt phân biệt thông tin thứ yếu trong câu và thông tin quan trọng.

Trả lời:

a) Trạng ngữ tình huống trong câu đầu của đoạn văn trên là: Nhận được phiến trát của Sơn Hưng Tuyên đốc bộ đường.

b) Câu văn có chứa trạng ngữ nêu trên là câu đầu của văn bản nên tác dụng của trạng ngữ này không phải là để liên kết văn bản, cũng không phải thể hiện thông tin đã biết, mà là phân biệt tin thứ yếu (thể hiện ở phần phụ đầu câu) với tin quan trọng (nằm trong phần vị ngữ chính của câu: quay lại hỏi thầy thơ lại giúp việc).

IV. TỔNG KẾT VỀ VIỆC SỬ DỤNG BA KlỂU CÂU TRONG VĂN BẢN

Gợi ý làm bài

Các thành phần đó thường chiếm vị trí đầu trong câu.

Các thành phần trên thường thể hiện một thông tin dã biết từ câu (hoặc những câu) đi trước, hay một thông tin dễ dàng liên tưởng từ những câu đi trước. Chứng minh bằng cách phân tích một ví dụ cụ thể từ những bài tập đã làm. Ví dụ: ở đoạn trích (b), bài tập 1, phần II, khởi ngữ “Còn đôi mắt” là thành phần thể hiện thông tin có quan hệ liên tưởng với hai bím tóc, cải cổ đã nói ỏ câu đi trước.

Nhờ tác dụng thể hiện thông tin đã biết (lặp lại ý, hoặc ý liên tưởng, đối lập ý) mà cả ba thành phần kể trên dều có tác dụng liên kết câu chứa chúng với những câu đi trước trong đoạn văn.

Bạn muốn xem thêm với

Có thể bạn quan tâm

Hướng dẫn soạn bài Vịnh hoa thi hương

CÂU 1. HAI CÂU ĐẦU CHO THẤY KÌ THI CÓ GÌ KHÁC THƯỜNG? CHÚ Ý PHÂN TÍCH KĨ TỪ LẪN. HAI CÂU THƠ ĐẦU GIỚI THIỆU HOÀN CẢNH CỦA KHOA THI:                                                Nhà nước ba năm mở một khoa,                                               Trường Nam thi lẫn với trường Hà.    Theo lệ t

Hướng dẫn soạn bài Khóc Dương Khuê

CÂU 1. THEO ANH CHỊ, BÀI THƠ NÀY CÓ THỂ CHIA THÀNH MẤY ĐOẠN? NỘI DUNG CỦA MỖI ĐOẠN LÀ GÌ? Bài thơ có thể được chia thành ba đoạn: Đoạn 1 hai câu thơ đầu: Nỗi đau đột ngột khi mất bạn. Đoạn 2 từ câu 3 đến câu 22: Những kỉ niệm tươi rói về tình bạn sống lại trong hồi tưởng của nhà thơ. Đoạn 3 phần

Hướng dẫn soạn bài Xin lập khoa luật

CÂU 1. THEO NGUYỄN TRƯỜNG TỘ, LUẬT BAO GỒM NHỮNG LĨNH VỰC NAAFO? ÔNG ĐÃ GIỚI THIỆU VIỆC THỰC HÀNH LUẬT PHÁP Ở CÁC NƯỚC PHƯƠNG TÂY RA SAO?    Theo Nguyễn Trường Tộ, luật bao gồm cả kỉ cương, uy quyền, chJ lệnh của quốc gia, trong đó tam cường, ngũ thường cho đến việc hy chinh của sáu bộ đều đầy đủ. N

Hướng dẫn soạn bài Chiếu cầu hiền

CÂU 1. ANH CHỊ HÃY CHO BIẾT BÀI CHIẾU GỒM CÓ MẤY PHẦN VÀ NỘI DUNG CỦA MỖI PHẦN. TỪ ĐÓ, HÃY KHÁI QUÁT NỘI DUNG CHÍNH CỦA MỘT VĂN BẢN CẦU HIỀN.             Bài Chiếu cẩu hiến gồm có 3 phần:        Phẩn 1: Từ đầu đến ... trời sinh ra người hiền vậy: Thiên chức của người hiến là giúp vua giúp nước.    

Soạn bài Tình yêu và thù hận - Soạn văn lớp 11

1. ĐOẠN TRÍCH CÓ MƯỜI SÁU LỜI THOẠI. SÁU LỜI THOẠI ĐẦU CÓ GÌ KHÁC BIỆT VỚI NHỮNG LỜI THOẠI SAU? HÌNH THỨC CỦA NHỮNG LỜI THOẠI ĐÓ LÀ GÌ? TRẢ LỜI:   Đoạn trích giảng có mười sáu 16 lời thoại. Rômêô và GiuIiét hhông đối thoại với nhau ngay từ đầu. Từ đầu đến lời thoại thứ sáu 6 hai nhân vật này nói về

Hướng dẫn soạn bài Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc ( tác giả)

CÂU 1: NÊU NHỮNG NÉT CHÍNH VỀ CUỘC ĐỜI NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU. ANHCHỊ CẢM NHÂN SÂU SẮC VỀ ĐIỀU GÌ THÔNG QUA CUỘC ĐỜI NHÀ THƠ?    Nguyễn Đình Chiểu 18221888 hiệu là Hối Trai, người tỉnh Gia Định, xuất thân gia đình nhà Nho, thời niên thiếu trải qua nhiều bất hạnh. Năm 1843, đỗ tú tài. Năm 1846, ra Huế chu